Casus Belli: Μια διαφορετική προσέγγιση

Του Γιώργου Γεννηματά – Πρέσβης επί τιμή

Ήταν 10.30 το πρωί της 8ης Ιουνίου 1995, όταν άρχιζε στην Άγκυρα, υπό την προεδρία του Καμέρ Γκεντς, η συνεδρίαση της Μεγάλης Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης. Πρωθυπουργός της χώρας ήταν η Τανσού Τσιλέρ. Οι εκπρόσωποι των κοινοβουλευτικών ομάδων κατέθεσαν από κοινού μια πρόταση στην Ολομέλεια.

Η πρόταση αυτή, που η Εθνοσυνέλευση στη συνέχεια υιοθέτησε, αφορούσε την παροχή εξουσιοδότησης προς την τουρκική κυβέρνηση, προκειμένου να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων και των στρατιωτικών, για τη διατήρηση και την υπεράσπιση των «ζωτικών συμφερόντων» της Τουρκίας, σε περίπτωση που η Ελλάδα αποφάσιζε την επέκταση των χωρικών της υδάτων πέραν των 6 ν.μ. Πρόκειται για τη γνωστή απόφαση του casus belli.

Στην ακροτελεύτια διατύπωση του ψηφίσματος, η Εθνοσυνέλευση εξουσιοδοτούσε την τουρκική κυβέρνηση να ανακοινώσει την απόφαση αυτή στην ελληνική και διεθνή κοινή γνώμη με «φιλικά αισθήματα»…

Λίγες μέρες πριν, η χώρα μας είχε κυρώσει τη Σύμβαση των Η.Ε. για το Δίκαιο της Θάλασσας, δηλώνοντας ότι έχει αναφαίρετο δικαίωμα να επεκτείνει το εύρος της χωρικής της θάλασσας μέχρι τα 12 ν.μ., σε οποιονδήποτε χρόνο θα το αποφάσιζε εκείνη.

Σημειώνεται ότι, από το 1964, η Τουρκία έχει επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 ν.μ, στον Εύξεινο Πόντο και στη Μεσόγειο.

Η νομική θεμελίωση της απόφασης της 8ης Ιουνίου 1995 περιλαμβάνει δύο πτυχές, την ουσιαστική και τη διαδικαστική.

Ως προς την πρώτη, η νομική βάση του ψηφίσματος ανευρίσκεται στο άρθρο 92 του τουρκικού συντάγματος, περί «κηρύξεως κατάστασης πολέμου και παροχής εξουσιοδότησης για τη χρησιμοποίηση των Ενόπλων Δυνάμεων της χώρας».

Η διατύπωση του άρθρου 92 του τουρκικού συντάγματος είναι σαφής και ουδεμία παρερμηνεία επιδέχεται: Η αρμοδιότητα μεν για την κήρυξη πολέμου ανήκει στην Εθνοσυνέλευση, στις περιπτώσεις όμως που τούτο θεωρείται νόμιμο από το Διεθνές Δίκαιο. Η προϋπόθεση αυτή αποτελεί ρητή συνταγματική επιταγή. Όμως είναι προφανές ότι η συνταγματική αυτή επιταγή, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν τηρήθηκε, αφού η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. όχι μόνο δεν αντιβαίνει στο Διεθνές Δίκαιο, αλλά -αντίθετα- είναι σύμφωνη προς τις θετικές διατάξεις αυτού. Ακόμη, η απειλή χρήσης βίας παραβιάζει το άρθρο 2 παρ. 4 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, που απαγορεύει στα κράτη μέλη την απειλή ή τη χρήση βίας στις διεθνείς τους σχέσεις («Όλα τα μέλη στις διεθνείς τους σχέσεις θα απέχουν από την απειλή ή τη χρήση βίας, που εκδηλώνεται εναντίον της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους είτε με οποιαδήποτε άλλη ενέργεια ασυμβίβαστη προς τους σκοπούς των Ηνωμένων Εθνών»).

Είναι, λοιπόν, προφανές ότι η παραπάνω απόφαση είναι παντελώς ασύμβατη προς το Διεθνές Δίκαιο, πράγμα που αποδυναμώνει τη νομική ισχύ της.

Ως προς τη διαδικαστική πτυχή, παρατηρούμε ότι η απόφαση ελήφθη διά βοής. Σύμφωνα με το άρθρο 139 του Κανονισμού της Εθνοσυνέλευσης που ορίζει τους τρόπους ψηφοφορίας, δεν προκύπτει ότι αποκλείεται η διά βοής ψηφοφορία. Σε ένα όμως τόσο σημαντικό ζήτημα ερωτάται, αρκεί και συνάδει προς τη σοβαρότητα του θέματος η διά βοής ψηφοφορία; Έγινε καταμέτρηση των ψήφων και ότι άλλο προβλέπεται από τον Κανονισμό της Εθνοσυνέλευσης; Αλλά και πέραν τούτου: το άρθρο 129 του ίδιου κανονισμού, περί «κηρύξεως κατάστασης πολέμου», που παραπέμπει στο προαναφερθέν άρθρο 92 του συντάγματος, ορίζει ότι ή σχετική απόφαση να θεωρηθεί κάποιο περιστατικό ως casus belli, λαμβάνεται μόνο κατόπιν αιτήματος του Υπουργικού Συμβουλίου. Τέτοιο, όμως, αίτημα δεν προκύπτει αν και πότε υπεβλήθη.

Ασφαλώς, λοιπόν, συνάγεται ότι η περί casus belli απόφαση της Εθνοσυνέλευσης πάσχει τόσον από ουσιαστικής όσο, και από τυπικής απόψεως. Κατά καιρούς μάλιστα, έχουν εκφρασθεί απόψεις και από τουρκικής πλευράς, περί ανάγκης υποβάθμισης της σημασίας της απόφασης.

Εκτός από Τούρκους ακαδημαϊκούς, που έχουν διατυπώσει αμφιβολίες για τη νομική ισχύ της απόφασης, ενδεικτικά αναφέρεται ότι και ο πρώην πρόεδρος της Βουλής και νυν αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, κ. Μπουλέντ Αρίντς, δήλωσε τον Απρίλιο του 2005 ότι «στην ουσία δεν πρόκειται για απόφαση. Κάποιος είπε να θέσουμε το θέμα σε ψηφοφορία, αλλά ο αντιπρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης Καμέρ Γκεντς δεν το έθεσε. Αυτό θα πρέπει να εξετασθεί». Αν και ο κ. Αρίντς προσπάθησε στη συνέχεια να μετριάσει τις σχετικές δηλώσεις του, γεγονός παραμένει ότι αυτές έγιναν αυτοβούλως, και, έστω αν απηχούσαν προσωπικές του απόψεις, δεν παύουν να έχουν την αξία τους. Επιπλέον, την ίδια εποχή, ο τότε υπουργός Εξωτερικών και νυν πρόεδρος της Τουρκίας προσπάθησε και αυτός να υποβαθμίσει τη σημασία της απόφασης, χωρίς βέβαια να απομακρυνθεί από τις γνωστές θέσεις της Άγκυρας. Είναι, μάλιστα, χαρακτηριστικό ότι μεταξύ των μελών της Εθνοσυνέλευσης, που κατέθεσαν την κοινή πρόταση στο Προεδρείο της Εθνοσυνέλευσης, τον Ιούνιο του 1995, συγκαταλέγετο και ο ίδιος.

Παρόμοιες, πάντως, απόψεις φαίνεται να ενστερνίζονται -σε επιστημονικό αλλά και πολιτικό επίπεδο- και άλλοι Τούρκοι, που αποφεύγουν όμως να τις δημοσιοποιούν, για ευνόητους φυσικά λόγους.

Αμφιβολίες γεννώνται για το κατά πόσον τυχόν παραίτηση της Τουρκίας από το casus belli θα επέφερε σημαντική αλλαγή στην πολιτική της και θα συνιστούσε ειλικρινή προσπάθεια εξομάλυνσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων.

Κατά μία άποψη, ουδεμία αλλαγή θα επέφερε, δεδομένου ότι ανά πάσα στιγμή, χωρίς νομικές δυσκολίες, η Άγκυρα θα μπορούσε να το επαναφέρει. Τα μόνα πρακτικά αποτελέσματα που θα είχε η παραίτηση θα ήταν ο πρόσκαιρος εντυπωσιασμός και η επικοινωνιακή διάσταση, που θα διευκόλυναν την Άγκυρα να προβάλει -«ανταλλάξιμη» φυσικά- «μεγαθυμία και υποχωρητικότητα».

Κατά μία άλλη άποψη, ανεξάρτητα από τον κίνδυνο επαναφοράς μιας τέτοιας απόφασης, η άρση θα συνέβαλε στην εξάλειψη της αμοιβαίας μεταξύ των δύο χωρών καχυποψίας, που ασφαλώς θα σηματοδοτούσε μια πιο αποτελεσματική προσέγγιση Αθηνών και Αγκύρας. Η άποψη αυτή πιστεύω είναι η ορθή. Και αν ακόμη δεχθούμε το ενδεχόμενο επανυποβολής παρόμοιας απόφασης στην Εθνοσυνέλευση, τούτο θα ήταν παρακινδυνευμένο, αφού με την υπαναχώρηση της η τουρκική πλευρά θα αναδείκνυε, κατά τρόπο αναμφισβήτητο, την ανακολουθία, αδιαλλαξία και αναξιοπιστία της.

Οι Τούρκοι, πάντως, αποφεύγουν επιμελώς κάθε περί του θέματος συζήτηση. Σε κάθε δε σχετική νύξη, συνδέουν την άρση του casus belli είτε με την παραίτηση της ελληνικής πλευράς από του δικαιώματος επέκτασης των χωρικών υδάτων μέχρι 12 ν.μ., είτε και με άλλα κατά καιρούς παράλογα αιτήματα. Επιπλέον, ισχυρίζονται ότι, υπό τις παρούσες συνθήκες, η συντριπτική πλειονότητα των πολιτικών δυνάμεων της Τουρκίας ουδόλως θα συναινούσε σε παρόμοιο εγχείρημα, αφού τούτο θα θεωρείτο μονομερής, άνευ αντικρίσματος, χειρονομία καλής θελήσεως προς την Ελλάδα.

Η άρση του casus belli θα μπορούσε να γίνει με ρητή ή σιωπηρή κατάργηση του. Η πρώτη ασφαλώς θα είχε μεγαλύτερη αξία. Θεωρείται όμως ότι παρουσιάζει πολλές δυσχέρειες, αφού ουδεμία τουρκική κυβέρνηση θα ανελάμβανε το πολιτικό κόστος εξάλειψης μια τέτοιας απόφασης, που επί σειρά ετών αποτελεί τη «νομιμοποιητική» βάση των τουρκικών αμφισβητήσεων εις βάρος της χώρας μας. Επιπλέον, η ρητή κατάργηση του casus belli προϋποθέτει άνοιγμα ευρείας συζήτησης στην Τουρκία, που ασφαλώς θα όξυνε το πολιτικό κλίμα.

Η δεύτερη περιλαμβάνει μια πιο εφικτή λύση: την υιοθέτηση από την τουρκική Εθνοσυνέλευση ψηφίσματος που θα περιείχε γενικού περιεχομένου δήλωση

που θα εμφιλοχωρούσε οε κάποιο νομοσχέδιο και με κατάλληλη διατύπωση θα αναιρούσε το περιεχόμενο της απόφασης του Ιουνίου του 1995. Η σχετική φρασεολογία θα μπορούσε εύκολα να αναζητηθεί. Η λύση αυτή συνάδει με συνήθη πρακτική που εφαρμόζεται στα κοινοβούλια.

Οποιαδήποτε από τις παραπάνω περιγραφόμενες λύσεις φαίνεται ανέφικτη, κυρίως στην παρούσα χρονική συγκυρία, αφού τον προσεχή Ιούνιο πρόκειται να διεξαχθούν βουλευτικές εκλογές στην Τουρκία. Και αν ακόμη υπήρχε η απαραίτητη πολιτική βούληση, η κυβέρνηση δύσκολα θα έδινε αφορμή για άσκηση κριτικής εναντίον της για «υποχωρητικότητα» στα εθνικά θέματα. Συνέπεια τούτου θα ήταν η χρονική μετάθεση της άρσης.

Η «λογική» αυτή άποψη έχει σχετική σημασία. Διότι, όπως έχει δείξει μέχρι σήμερα η ιστορία των ελληνοτουρκικών σχέσεων, κάθε αναβολή οδηγεί -τις περισσότερες φορές- μοιραία σε ματαίωση. Εξάλλου η αναμενόμενη, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, επικράτηση του κ. Ερντογάν στις προσεχείς εκλογές δεν σημαίνει κατ* ανάγκην ότι θα ενισχύσει την αποφασιστικότητα του για τη λήψη μιας τέτοιας απόφασης. Είδαμε και τις δύο άλλες προηγούμενες φορές, το 2002 και 2007, ότι η άνετη επικράτηση του ουδόλως συνέβαλε στην πραγματοποίηση υποσχέσεων του, για το άνοιγμα, επί παραδείγματι, της θεολογικής Σχολής της Χάλκης και τη μείωση της έντασης στο Αιγαίο.

Η απόφαση επιβολής του casus belli αποτελεί καθαρά πολιτικού χαρακτήρα απόφαση και τυχόν ευχερής, από νομικής άποψης, άρση του προϋποθέτει ισχυρή τουρκική πολιτική βούληση, που -τη στιγμή αυτή τουλάχιστον- δεν φαίνεται να υπάρχει.

Συνεπώς, κυρίαρχο ερώτημα προκύπτει για το ποια είναι η επιβαλλόμενη στάση της ελληνικής πλευράς.

Αυτή θα μπορούσε να συνοψιστεί ως ακολούθως:

1.  Η Αθήνα πρέπει να συνεχίσει αδιάλειπτα να θέτει το θέμα, τόσο σε διμερές όσο και πολυμερές πλαίσιο.

2.  Παράλληλα, όμως, θα πρέπει έντονα να προβάλει στους ε­κάστοτε συνομιλητές της όχι μόνο την ασυμβατότητα της αποφάσεως με το Διεθνές Δίκαιο, αλλά και το μη νομότυπο της υιοθέτησης της, αποδεικνύοντας έτσι την έλλειψη νομιμοποιητικής βάσεως ενός τόσο σοβαρού θέματος.

3.  Ακόμη, να αναλάβει συντονισμένη προσπάθεια να αναδείξει όλες τις δηλώσεις, κυρίως Τούρκων επισήμων, που έχουν κατά καιρούς εκφράσει συγκλίνουσες με τις θέσεις μας απόψεις ή και έχουν τοποθετηθεί υπέρ της ανάγκης υποβάθμισης της σημασίας της εν λόγω απόφασης.

Εφημερίδα: ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΠΕΝΔΥΤΗ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: